fa ارزیابی پاسخ‌ ریشه به تنش خشکی در ژنوتیپ‌های هوازی، غرقابی و آپلند برنج (Oryza sativa L.) تنش خشكي Droughts Stress پژوهشي Research <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">آزمایش در دو سال متوالی (1395 و 1396) در دانشکده کشاورزی دانشگاه گیلان اجرا شد. در هر دو سال، کشت در لوله&rlm;های پلی&rlm;اتیلنی انجام شد. در سال اول، آزمایش با 16 ژنوتیپ برنج (هوازی، آپلند و غرقابی) و شرایط بهینه آبیاری در سه تکرار در قالب طرح کاملاً تصادفی انجام شد. با توجه به نتایج تجزیه خوشه&rlm;ای چهار رقم شامل وندانا، ندا و طارم محلی و یک ژنوتیپ آپلند (</span></span></b><a name="_Hlk173851622"><b><span dir="LTR" style="font-size:9.0pt"><span bold="" new="" roman="" style="font-family:" times="">IR83141-11</span></span></b></a><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">) برای آزمایش سال دوم انتخاب شدند. آزمایش سال دوم به&rlm;صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار انجام شد. عوامل شامل ژنوتیپ&rlm;های منتخب برنج و وضعیت آب خاک (آبیاری بهینه و تنش خشکی) بودند. برای توصیف روند ماده خشک ریشه و شاخساره و نسبت ریشه به شاخساره از مدل&rlm;های بتا و نمایی استفاده شد. بر اساس پارامترهای به&rlm;دست آمده از مدل&rlm;ها، پاسخ ارقام برنج به تنش خشکی به‌صورت کاهش ماده خشک شاخساره و ریشه و کاهش سرعت رشد شاخساره و ریشه بود. </span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">تفاوت در ماده خشک شاخساره در دو شرایط آبیاری در</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> رقم طارم محلی بیشتر (2/16 گرم در بوته)</span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> و در ژنوتیپ آپلند (</span></span></b><b><span dir="LTR" style="font-size:9.0pt"><span bold="" new="" roman="" style="font-family:" times="">IR83141-11</span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">) کمتر (7/6 گرم در بوته) از سایر ژنوتیپ&rlm;ها بود.</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> شاخساره بیشتر از ریشه تحت تأثیر تنش خشکی قرار گرفت و کاهش نشان داد. </span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">تفاوت در ماده خشک ریشه در دو شرایط آبیاری در</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> رقم طارم محلی بیشتر (</span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">1</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> گرم در بوته)</span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> و در ژنوتیپ آپلند کمتر (09/0 گرم در بوته) از سایر ژنوتیپ&rlm;ها بود.</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> تنش خشکی باعث تسریع سه روزه در رسیدن به حداکثر سرعت رشد و شش روزه در زمان وقوع حداکثر تجمع ماده خشک در رقم وندانا شد. در اثر تنش خشکی زمان رسیدن به بیشینه ماده خشک ریشه در ارقام ندا و وندانا (با اختلاف 6/4 و 13/0 روز) کاهش و در ژنوتیپ آپلند و رقم طارم محلی (با اختلاف 5/2 و 5/6 روز) افزایش داشتند. ارقام ندا تسریع پنج روزه و طارم محلی تأخیر هفت روزه در رسیدن به حداکثر ماده خشک ریشه داشتند. نسبت ریشه به شاخساره در ژنوتیپ&rlm;های هوازی و آپلند، خصوصاً در مراحل اولیه رشد بیشتر از ژنوتیپ&rlm;های غرقابی بود که این موضوع نشان&shy;دهنده ساختار ریشه گسترده&rlm;تر در این ژنوتیپ&rlm;ها است. غیر از رقم طارم محلی، در بقیه ژنوتیپ&rlm;ها وزن خشک ریشه در عمق&rlm;های پایین&rlm;تر خاک نسبت به شرایط آبیاری کامل</span></span></b><b><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:"> بیشتر بود</span></span></b><b><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" lotus="" style="font-family:">. ژنوتیپ&rlm;های وندانا، آپلند و ندا که در این آزمایش از نظر صفات ریشه&rlm;ای نظیر حجم، ماده خشک، عمق نفوذ ریشه و انعطاف&shy;پذیری در شرایط تنش خشکی، برتر بودند، برای مطالعات تکمیلی توصیه می&rlm;شوند. </span></span></b></span></span></span></span> <span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:10.0pt">The experiment was conducted in two consecutive years (2015 and 2016) at the Faculty of Agriculture of Guilan University, Rasht, Iran. Cultivation was done in polyethylene pipes in both years. In the first year, the experiment was conducted with 16 (aerobic, upland and lowland) rice genotypes under optimal irrigation conditions, using a completely randomized design with three replicates. Based on cluster analysis results four cultivars Vandana, Neda, Tarom Mahalli, and one upland (</span><span style="font-size:10.0pt">IR83141-11</span><span style="font-size:10.0pt">) genotype were selected for the second year experiment. The second-year experiment was a factorial design conducted with complete randomization and three replications. The factors were included four rice genotypes and soil water conditions (full irrigation and drought stress). The results indicated that drought stress reduced both the dry matter and growth rates of shoots and roots in rice cultivars. The difference in shoot dry matter between the two irrigation conditions was greater in the Tarom Mahalli (16.2 g.plant^-1) compared to the upland genotype (6.7 g.plant^-1) and other genotypes. The shoot was more affected by drought stress than the root. The difference in root dry matter between the two irrigation conditions was greater in the Tarom mahalli (1 g.plant^-1) and upland genotype (0.09 g.plant^-1) and other genotypes. The root dry matter variation between the two irrigation conditions was greatest in the Tarom Mahalli (1 g.plant^-1) and lowest in the upland (0.09 g.plant^-1). Drought conditions led to a shorter timeframe for the Vandana cultivar to reach maximum growth rate and achieve maximum dry matter accumulation, with growth rate accelerating by three days and accumulation occurring six days earlier. Due to drought stress, the time to reach maximum root dry matter decreased in Neda and Vandana cultivars (with a difference of 4.65 and 0.13 days) and increased in upland genotype and Tarom Mahalli cultivar (2.5 and 6.5 days). Drought stress caused a five-day acceleration and a seven-day delay in reaching the maximum accumulation of root dry matter in Neda and Tarom Mahalli cultivars, respectively. Aerobic and upland genotypes displayed a greater root-to-shoot ratio compared to lowland genotypes, particularly during the initial growth stages, suggesting a more extensive root system in these genotypes. Except for the Tarom Mahalli, drought stress increased root dry weight in other genotypes at most soil depths compared to full irrigation. These traits play a crucial role in breeding programs, particularly those focused on drought tolerance, in order to develop resilient cultivars that can withstand challenging conditions. In this experiment, it is suggested that further research could be conducted on the Vandana, upland, and Neda genotypes due to their superior root traits. </span></span></span> برنج, تجزیه خوشه‌ای, رگرسیون غیرخطی و عمق نفوذ ریشه Cluster analysis, Nonlinear regression, Rice and Root penetration depth 1 20 http://jispp.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1394-2&slc_lang=fa&sid=1 Mahjoubeh Esmaeilzadeh-Moridani محجوبه اسماعیل زاده مریدانی esmaelzade_18@yahoo.com 100319475328460039113 100319475328460039113 No Department of Agronomy and Plant Breeding, Faculty of Agricultural Sciences, University of Guilan, Rasht and Crop and Horticultural Science Research Department, Southern Kerman Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Jiroft, Iran گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی دانشگاه گیلان، رشت و بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی جنوب کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، جیرفت، ایران، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی جنوب کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، جیرفت، ایران Masoud Esfahani مسعود اصفهانی esfahani@guilan.ac.ir 100319475328460039114 100319475328460039114 Yes Department of Agronomy and Plant Breeding, University of Guilan, Guilan, Iran استاد گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی دانشگاه گیلان، رشت، ایران Ali Aalami علی اعلمی ali_aalami@guilan.ac.ir 100319475328460039115 100319475328460039115 No Department of Agronomy and Plant Breeding, University of Guilan, Guilan, Iran استاد گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی دانشگاه گیلان، رشت، ایران Ali Moumeni علی مومنی amoumeni@areeo.ac.ir 100319475328460039116 100319475328460039116 No Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Amol, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور ـ معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، آمل، ایران Mohammadreza Khaledian محمدرضا خالدیان khaledian@guilan.ac.ir 100319475328460039117 100319475328460039117 No Department of Water Enginearing, University of Guilan, Rasht, Iran and Department of Water Engineering and Environment, Caspian Sea Basin Research Center, Rasht, Iran گروه مهندسی آب دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان و گروه پژوهشی مهندسی آب و محیط زیست پژوهشکده حوزه آبی دریای خزر، رشت، ایران