fa ارزیابی تحمل کم‌آبی تعدادی از مرزه‌های بومی ایران با استفاده از شاخص‌های تحمل تنش تنش خشكي Droughts Stress پژوهشي Research <strong>شناسایی گیاهان مقاوم به کم‌آبی که دارای بازده اقتصادی بالایی نیز باشند، می‌تواند موجب افزایش بهره‌وری تولید در شرایط دیم باشد. مرزه (</strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> sp.</span></strong><strong>) از گیاهان دارویی پرکاربرد خانواده نعناع (</strong><strong><span dir="LTR">Lamiaceae</span></strong><strong>) است که تنوع گونه‌ای زیادی دارد. در این پژوهش عملکرد ماده خشک، محتوی اسانس و تحمل تنش کم‌آبی پنج گونه مرزه بومی ایران شامل </strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja bachtiarica</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> Bunge.</span></strong><strong>، </strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja sahendica</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> Bornm.</span></strong><strong>، </strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja spicigera</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> (K.Koch) Boiss.</span></strong><strong>، </strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja macrantha</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> C.A. Mey</span></strong><strong> و </strong><strong><em><span dir="LTR">Satureja mutica</span></em></strong><strong><span dir="LTR"> Fisch. and C.A.Mey.</span></strong><strong> تحت شرایط دیم و آبی استان کردستان (سنندج) بر&shy;اساس شاخص‌های تحمل تنش به‌صورت کرت خرد&shy;شده در قالب طرح بلوک کاملاً تصادفی در سال 1397 در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کردستان مورد ارزیابی قرار گرفت. بوته‌ها در مرحله گلدهی برداشت شدند و اسانس‌گیری از آن‌ها توسط دستگاه کلونجر به&shy;مدت سه ساعت انجام گرفت. نتایج نشان داد که تیمار آبیاری تنها روی ماده خشک تأثیر معنی‌داری داشت و اثر متقابل گونه و تیمار آبیاری تنها روی محتوی اسانس تأثیر معنی‌داری گذاشت. ولی هر دو صفت مذکور تحت تأثیر معنی‌دار نوع گونه قرار گرفتند. بیش‌ترین میزان اسانس (12/2 درصد) و کم‌ترین میزان اسانس (48/0 درصد) به&shy;ترتیب متعلق به گونه‌های </strong><strong><em><span dir="LTR">S. mutica</span></em></strong><strong> و </strong><strong><em><span dir="LTR">S. macrantha</span></em></strong><strong> تحت شرایط دیم بود. بیشترین عملکرد ماده خشک به ازای تک بوته (72/482 گرم) از گونه‌&nbsp;</strong><strong><em><span dir="LTR">S. spicigera</span></em></strong><strong> و کمترین میزان آن (4/44 گرم) از گونه </strong><strong><em><span dir="LTR">S. sahendica</span></em></strong><strong> بدست آمد. بر&shy;اساس نتایج تجزیه عاملی و همبستگی‌ها، شاخص‌های </strong><strong><span dir="LTR">MP</span></strong><strong>، </strong><strong><span dir="LTR">GMP</span></strong><strong>، </strong><strong><span dir="LTR">STI</span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR">HAM</span></strong><strong> برترین شاخص‌ها جهت شناسایی گونه‌ متحمل به شرایط دیم شناخته شدند و براساس شاخص‌های مذکور، گونه‌ </strong><strong><em><span dir="LTR">S. spicigera</span></em></strong><strong> متحمل‌ترین و مناسب‌ترین گونه جهت کشت تحت شرایط دیم استان کردستان تشخیص داده شد.</strong>&nbsp; &nbsp;Identification of water deficit tolerance plants with a high economic efficiency can led to increase in production under rainfed conditions. <em>Satureja</em> is one of the most widely used medicinal plants belonged to Lamiaceae family which has high species diversity. In this research, dry matter yield, essential oil content and water deficit tolerance in some of Iranian native <em>Satureja</em> species including<em> Satureja bachtiarica</em> Bunge,<em> Satureja sahendica</em> Bornm.,<em> Satureja spicigera</em> (K.Koch) Boiss., <em>Satureja macrantha</em> C.A. Mey. and <em>Satureja mutica</em> Fisch. & C.A.Mey. were evaluated under irrigated and rainfed conditions using stress tolerance indices as split plots based on RCB design in 2018, at Kurdistan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center. Plants were harvested in flowering stage and essential oil was extracted using Clevenger apparatus for three hours. Results indicated that irrigation treatment had significant effect only on dry matter yield. Interaction effect of species and irrigation treatment was significant only on essential oil content, but both mentioned traits were affected by species type. The highest (2.12 %) and the lowest (0.48 %) essential oil content were belonged to <em>S. mutica</em> and <em>S. macrantha</em> species under rainfed condition, respectively. The highest (482.72 g) and the lowest (44.4 g) dry matter yield per plant were obtained from <em>S. spicigera</em> and <em>S. sahendica</em> species, respectively. Based on factor analysis and correlation results, MP, GMP, STI and HAM indices were considered the best indices for identification of tolerant species to rainfed condition and based on mentioned indices, <em>S. spicigera</em> was identified the most tolerable and suitable species for cultivating under rainfed condition of Kurdistan province. اسانس, دیم, عملکرد, گیاهان دارویی Essential oil, Rainfed, Yield, Medicinal Plants 133 146 http://jispp.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1380-1&slc_lang=fa&sid=1 sayed Abdollah Jafari سید عبدالله جعفری saydjafari951@gmail.com No Horticultural Science and Engineering, University of Kurdistan دانشگاه کردستان، گروه علوم باغبانی Jalal Khorshidi جلال خورشیدی j.khorshidi@uok.ac.ir Yes Horticultural Science and Engineering, University of Kurdistan دانشگاه کردستان، گروه علوم باغبانی Mohammad Reza Morshedloo محمدرضا مرشدلو morshedlooreza@gmail.com No University of Maragheh دانشگاه مراغه Farahnaz Houshidari فرحناز هوشیدری f.houshidari@areeo.ac.ir No Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Kurdistan مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کردستان